Il-Coronaviruses huma familja kbira ta’ viruses li huma magħrufin li jikkawżaw mard li jvarja minn riħ komuni għal mard aktar sever bħalma huwa l-Middle East Respiratory Syndrome (MERS) u s-Severe Acute Respiratory Syndrome (SARS). Il-Coronaviruses jikkawżaw infezzjoni fil-bniedem u f’varjetà ta’ annimali inkluż għasafar u mammals bħalma huma l-iġmla, il-qtates u l-friefet il-lejl. Il-Coronaviruses huwa meqjusin bħala zoonotic, li tfisser li jistgħu jittrasmettu bejn l-annimal u l-bniedem.

In-Novel Coronavirus (nCoV) huwa tip ta’ coronavirus li qatt ma kien identifikat qabel fil-bniedem. It-tifrix ta’ infezzjonijiet fost in-nies tan-Novel Coronavirus huwa ta’ tħassib għas-saħħa pubblika, speċjalment meta ftit hemm tagħrif dwar il-karateristiċi ta’ dan il-virus, kif jinfirex bejn in-nies, is-severità tal- infezzjonijiet li jirriżultaw u kif għandhom ikunu trattati.

COVID-19 (Coronavirus disease-19) huwa l-isem uffiċjali li ngħata lill-marda Novel Coronavirus taħt linji gwida maqbulin bejn il-WHO, il-World Organisation for Animal Health, u l-Food and Agricultural Organisation tal-Ġnus Magħquda. Aktar qabel kienet bdiet tissejjaħ 2019-nCoV.

Esperti dwar il-Coronavirus huma tal-fehma li n-Novel Coronavirus oriġinat minn speċi ta’ annimali (bħal friefet il-lejl) fiċ-Ċina u mbagħad infirxet lejn il- bniedem. Il-WHO ikkonfermat li n-Novel Coronavirus (2019-nCoV) tista’ tinfirex minn bniedem għal ieħor imma għad mhux magħruf kemm faċilment isir dan.

Hemm Coronaviruses li jistgħu jkunu trasmessi wara kuntatt mill-qrib ma’ pazjent infettat, per eżempju, fid-dar jew fuq il-post tax-xogħol, jew f’ċentru għall-kura tas-saħħa. Jinfirxu minn bniedem għal ieħor permezz ta’ bżieq kontaminat minn persuna li tkun milquta mill-marda (waqt li l-persuna tisgħol jew tagħtas) jew idejn kontaminati. Il-viruses jistgħu jkunu wkoll preżenti fuq oġġetti jew uċuħ li jkunu tmessew minn xi ħadd kontaminat.

Fil-preżent, persuni li vvjaġġaw lejn pajjiżi li fihom għaddej it-tixrid tal- Coronavirus jew li kienu f’kuntatt ma’ każijiet ta’ infezzjoni f’pajjiżi oħrajn huma f’riskju li jkunu infettati. Indikazzjonijiet komuni ta’ infezzjoni jinkludu deni, sogħla u qtugħ ta’ nifs. Każijiet aktar ħfief jistgħu jkunu jixbħu lill- influwenza jew riħ qawwi, li jagħmluha diffiċli li jsir l-identifikar tal-marda. Lil persuni b’sistema ta’ immunità dgħajfa u l-anzjani l-virus jista’ jikkawżalhom mard respiratorju aktar serju, bħal pnewmonite jew bronkite.

L-aktar sintomi komuni huwa d-deni, is-sogħla u l-qtugħ ta’ nifs. F’każijiet aktar
severi l-infezzjoni tista’ tikkawża pnewmonite bi problemi respiratorji akuti.

F’dan l-istadju dan għadu mhux magħruf, imma l-aktar huwa bejn jumejn u 14-
il ġurnata.

Jekk f’dawn l-aħħar 14-il ġurnata żort postijiet fejn it-trassmissjoni tal- Coronavirus bejn persuna u oħra hija għolja (il-lista tal-pajjiżi qed tkun aġġornata b’mod regolari) huwa rakkomandat li tagħmel kwarantina fuqek innifsek u biex issegwi lilek innifsek għal sogħla u qtugħ ta’ nifs filwaqt li tiċċekkja għad-deni darbtejn kuljum. Jekk tiżviluppa xi deni, sogħla jew qtugħ ta’ nifs, ibqa’ d-dar, ikkuntattja lit-tabib tiegħek u lill-Awtoritajiet tas-Saħħa Pubblika fuq (+356) 21324086 għal aktar pariri u gwida.

Tmurx fi kliniċi tat-tobba privati, Ċentri tas-Saħħa jew fid-Dipartiment tal- Emerġenza. Evita kuntatt soċjali ma’ oħrajn, żomm distanza fiżika ta’ mill-inqas metru, u għatti ħalqek meta tisgħol u tagħtas u aħsel idejk spiss.

Jekk m’għandek ebda sintomi ta’ infezzjoni m’hemmx ħtieġa li tieħu prekawzjonijiet żejda. Billi bħalissa ninsabu fl-istaġun tal-influwenza huwa rakkomandat li tgħatti ħalqek meta tisgħol u tagħtas, u tevita kuntatt mill-qrib ma’ kull min juri sinjali ta’ mard respiratorju.

Peress li dan il-virus għadu ġdid, s’issa m’hawnx vaċċin li jipproteġi kontra dan il-virus.
Hemm l-arranġamenti biex ikunu maniġjati infezzjonijiet li jista’ jkun hawn. Din hija sitwazzjoni li tevolvi malajr u kull informazzjoni tiġi aġġornata malli tkun disponibbli.

L-Awtoritajiet tas-Saħħa qegħdin jagħtu parir li għandu jkun limitat vjaġġar mhux essenzjali lejn il-pajjiżi milquta. (Ara lista)

Min pero xorta qed jippjana li jżur pajjiżi milqutin għandu:

1. Jevita milli jżur swieq li jkunu imxarbin jew postijiet fejn ikun hemm għall-bejgħ annimali kemm ħajjin kif ukoll mejtin.
2. Jevita kuntatt ma’ persuni morda, partikolarment li jkollhom sintomi respiratorji.
3. Iżommu ma’ prattiċi tajbin ta’ iġjene fejn jidħlu l-idejn u l-ikel.
4. Jevita kuntatt ma’ annimali u l-ħmieġ tagħhom.

Vjaġġaturi li jiżviluppaw deni jew sintomi respiratorji fi żmien 14-il ġurnata minn meta jkunu żaru pajjiż affettwat huma mħeġġa li joqgħodu d-dar, jevitaw milli jmorru f’xi faċilità tas-saħħa u jcemplu lill-Awtoritajiet tas-Saħħa Pubblika permezz tal-Coronavirus Helpline (+356) 21324086 għal parir. It-tim ta’ esperti tas-Saħħa Pubblika jassessjaw u jipprovdu gwida.

Il-Coronavirus ma jiġix trasmess permezz tal-ikel. Allura huwa sigur li tiekol ikel Ċiniż. Dejjem jingħata l-parir għal prattiċi tajbin ta’ iġjene u li jkun assigurat li l- ikel jissajjar tajjeb biex ikun evitat ir-riskju ta’ avvelinar tal-ikel.

Iva huwa sigur. Persuni li jirċievu pakketti miċ-Ċina jew minn reġjuni oħrajn għaddej it-tixrid tal-Coronavirus mhumiex f’riskju li jittieħdu mill-Coronavirus.

Minn analiżi li saru fil-passat nafu li l-coronaviruses ma jgħixux fit-tul fuq oġġetti bħalma huma ittfejn ri jew pakketti.

Meta żżur postijiet fejn għadha għaddejja l-imxija tal-Coronavirus għandek:

1. Evita l-kuntatt ma’ persuni morda, dawk li jkollhom sogħla.
2. Evita milli żżur swieq u postijiet fejn jinbiegħu annimali ħajjin jew mejtin.
3. Aħsel idejk bis-sapun u l-ilma għal mill-inqas 20 sekonda, u fejn dawn ma jkunux disponibbli, uża regolarment disinfettant li jkollu bażi alkoħolika.
4. Għatti mnieħrek u ħalqek b’tissue jew bil-parti ta’ ġewwa ta’ minkbek meta tisgħol jew tagħtas.
5. Tagħtasx u tisgħolx f’idejk peress li tista’ tikkontamina oġġetti jew persuni li tmiss.
6. Iddisponi mit-tissues b’mod immedjat fil-bins, TĦALLIX tissues ‘l hawn u ‘l hinn.
7. Evita milli tmiss għajnejk, imnieħrek u ħalqek qabel ma taħsel idejk.
8. Żomm distanza ta’ metru meta tkun qed titkellem ma’ xiħadd li jkunmarid.

1. Aħsel idejk bis-sapun u l-ilma għal mill-inqas 20 sekonda, u fejn dawn ma jkunux disponibbli, uża regolarment disinfettant li jkollu bażi alkoħolika.
2. Għatti mnieħrek u ħalqek b’tissue jew bil-parti ta’ ġewwa ta’ minkbek meta tisgħol jew tagħtas.
3. Tagħtasx u tisgħolx f’idejk peress li tista’ tikkontamina oġġetti jew persuni li tmiss.
4. Iddisponi mit-tissues b’mod immedjat fil-bins, TĦALLIX tissues ‘l hawn u ‘l hinn.
5. Evita milli tmiss għajnejk, imnieħrek u ħalqek qabel ma taħsel idejk.
6. Żomm distanza ta’ metru meta tkun qed titkellem ma’ xiħadd li jkunmarid.

F’Malta m’hawnx il-bżonn li jintlibsu l-maskli. Il-maskli jgħinu lil persuni diġà milqutin mill-virus milli jxerduh lil ħaddieħor. Il-maskli ma rriżultawx li huma effettivi biex jipproteġu lil min ma jkunx infettat.

L-influwenza u n-Novel Coronavirus (nCoV) huma żewġ viruses differenti u l- vaċċin tal-influwenza staġjonali ma sservix ta’ protezzjoni kontra l-marda kawżata mit-2019-nCoV.

Nirrakkomandaw li jsir tindif ta’ rutina tal-post:

• Naddaf b’mod ta’ rutina l-uċuħ li jintmissu spiss. Uża l-mezzi tat-tindif li normalent jintużaw f’dawn il-postijiet u imxi mal-istruzzjonijiet li jkun hemm fuq il-kotenitur. Eżempji ta’ disinfettanti li jintużaw ta’ spiss huma 70% ethanol u prodotti li jkun fihom sodium hypochlorite (ikun fil-bleach li jintuża fid-djar).
• Bħalissa mhux rakkomandat li jsir disinfettar addizzjonali li jmur ‘l hinn mit-tindif ta’ rutina.